การพัฒนาผลิตภัณฑ์จากเสาวรสเพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มบนอัตลักษณ์ชุมชนท้องถิ่นของเกษตรกรตำบลลำนางรอง อำเภอโนนดินแดง จังหวัดบุรีรัมย์

ผู้วิจัย

ผกามาศ บุตรสาลี, คธาวุฒิ จันบัวลา และทิพย์สุดา ทาสีดำ

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพปัจจุบันปัญหาของเกษตรกรผู้ปลูกเสาวรส 2) ศึกษากระบวนการสร้างมูลค่าเพิ่มผลิตภัณฑ์จากเสาวรสบนอัตลักษณ์ชุมชนท้องถิ่นของเกษตรกร และ 3) เพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มผลิตภัณฑ์จากเสาวรสบนอัตลักษณ์ชุมชนท้องถิ่นของเกษตรกรตำบลลำนางรอง อำเภอโนนดินแดง จังหวัดบุรีรัมย์ โดยใช้การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม กำหนดกลุ่มตัวอย่างแบบเฉพาะเจาะจงจากเกษตรกรผู้ปลูกเสาวรสตำบลลำนางรอง อำเภอโนนดินแดง จังหวัดบุรีรัมย์ จำนวน 35 คน ซึ่งเก็บรวบรวมข้อมูลด้วยการจัดประชุม จัดเวทีแลกเปลี่ยน การสัมภาษณ์เชิงลึก การระดมสมอง และสนทนากลุ่ม และทำการวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เหตุการณ์แบบไม่อิงทฤษฎี วิเคราะห์สถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ ค่าความถี่ และค่าร้อยละ ผลการวิจัยพบว่า 1) สภาพปัจจุบันปัญหาของเกษตรกร พบว่า ด้านสภาพปัญหาของเกษตรกรผู้ปลูกเสาวรส พบว่า ราคาผลผลิตเสาวรสไม่มีความแน่นอน ปัญหาโรคและแมลงศัตรูพืช ต้นทุนการผลิตสูง ขาดความรู้ด้านการจัดการแปลงปลูก ปัญหาน้ำและสภาพอากาศ คุณภาพผลผลิตไม่สม่ำเสมอ การเข้าถึงเทคโนโลยีและนวัตกรรมยังจำกัด และผลกระทบจากสภาพอากาศและโรคพืช ด้านการจัดจำหน่ายเสาวรส พบว่า ระบบตลาดยังไม่มั่นคง ขาดช่องทางการตลาดที่แน่นอนและหลากหลายช่องทาง ผลผลิตล้นตลาดในฤดูผลผลิตสูง ขาดแหล่งรับซื้อที่แน่นอน การบรรจุภัณฑ์และการแปรรูปยังไม่ดีพอ ปัญหาการขนส่ง ขาดมาตรฐานคุณภาพสินค้า ไม่มีการสร้างแบรนด์หรือเรื่องราวของสินค้า ปัญหาการเข้าถึงตลาดและขาดความรู้ด้านการตลาด และขาดการสนับสนุนจากภาครัฐหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องอย่างต่อเนื่อง และด้านรายได้ของเกษตรกรผู้ปลูกเสาวรส พบว่า ราคาผลผลิตผันผวนตามฤดูกาล ขาดการแปรรูปเพื่อเพิ่มมูลค่าสินค้าที่ได้มาตรฐาน และไม่มีการรวมกลุ่มในการขาย 2) กระบวนการสร้างมูลค่าเพิ่มผลิตภัณฑ์จากเสาวรสบนอัตลักษณ์ชุมชนท้องถิ่นของเกษตรกรตำบลลำนางรอง อำเภอโนนดินแดง จังหวัดบุรีรัมย์ พบว่า 2.1) กระบวนการแปรรูปผลิตภัณฑ์จากเสาวรส เกษตรกรมีการนำผลผลิตเสาวรสมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์แปรรูป ได้แก่ เสาวรสลอยแก้ว เพื่อเป็นการเพิ่มมูลค่าให้กับเสาวรส และสามารถจำหน่ายได้ในราคาที่สูงกว่า การขายผลสด นอกจากนั้น ยังเป็นกระบวนการแปรรูปที่เกษตรกรสามารถทำเองได้ ไม่ต้องใช้อุปกรณ์และเครื่องมือที่ทันสมัยก็สามารถทำได้ 2.2) การใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นและวัฒนธรรมพื้นถิ่น กระบวนการแปรรูปส่วนใหญ่ใช้สูตรดั้งเดิมหรือเทคนิคการแปรรูปที่พัฒนามาจากภูมิปัญญาท้องถิ่นผสมผสานกับการออกแบบบรรจุภัณฑ์ที่สื่อถึงอัตลักษณ์ของชุมชนที่ได้แนวคิดมาจาก “ผ้าศรีเสาวรสคชสาร” เกษตรกรจึงมีความต้องการให้นำโลโก้ของ “ช้างคชสาร” มาเป็นส่วนหนึ่งของโลโก้บรรจุภัณฑ์เสาวรสลอยแก้วที่เชื่อมโยงกับเรื่องเล่าของชุนชนท้องถิ่น 2.3) การเสริมสร้างอัตลักษณ์ชุมชน ผลิตภัณฑ์จากเสาวรสกลายเป็นสัญลักษณ์ของชุมชนที่บ่งบอกถึงอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม วิถีชีวิต และทรัพยากรที่โดดเด่นของพื้นที่ส่งผลให้เกิดความภาคภูมิใจในท้องถิ่นและเป็นจุดขาย ด้านการท่องเที่ยวเชิงเกษตร และ 2.4) ผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคม การสร้างมูลค่าเพิ่มช่วยให้เกษตรกรมีรายได้ที่มั่นคงมากขึ้น ลดการพึ่งพาการขายผลผลิตในฤดูกาลเดียว และเกิดการรวมกลุ่มของเกษตรกรในการบริหารจัดการกลุ่มผลิตภัณฑ์เพิ่มความเข้มแข็งของเศรษฐกิจฐานราก และ 3) การสร้างมูลค่าเพิ่มผลิตภัณฑ์จากเสาวรสบนอัตลักษณ์ชุมชนท้องถิ่นของเกษตรกรตำบลลำนางรอง อำเภอโนนดินแดง จังหวัดบุรีรัมย์ พบว่า 3.1) เกษตรกรชุมชนตำบลลำนางรองมีความต้องการพัฒนาผลิตภัณฑ์จากเสาวรสแปรรูปเป็น “เสาวรลอยแก้ว” เพื่อให้เกิดมูลค่าเพิ่มโดยการนำอัตลักษณ์ท้องถิ่นมาเป็นหัวใจสำคัญของการออกแบบผลิตภัณฑ์และบรรจุภัณฑ์ ส่งผลให้สินค้าเป็นที่จดจำ มีความโดดเด่นในตลาด และสามารถเพิ่มรายได้ให้แก่เกษตรกรอย่างเป็นรูปธรรม สำหรับกระบวนการสร้างมูลค่าเพิ่มจึงเป็นแนวทางที่ช่วยสร้างความยั่งยืนทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมให้แก่ชุมชนลำนางรองอย่างแท้จริง 3.2) เกษตรกรมีต้องการบรรจุภัณฑ์ที่สะท้อนอัตลักษณ์ตำบลลำนางรอง ประกอบด้วย ลวดลายท้องถิ่น เช่น ลายช้างคชสารซึ่งเป็นลายที่มีเรื่องเล่าของชุนชนท้องถิ่นซึ่งจะทำให้ผลิตภัณฑ์จากเสาวรสกลายเป็นสัญลักษณ์ของชุมชนที่บ่งบอกถึงอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม วิถีชีวิต และทรัพยากรที่โดดเด่นของพื้นที่ส่งผลให้เกิดความภาคภูมิใจในท้องถิ่นและเป็นจุดขาย ด้านการท่องเที่ยวเชิงเกษตร และ 3.3) ผลิตภัณฑ์เสาวรสลอยแก้วมีต้นทุนการแปรรูป 19.96 บาทต่อชิ้น ซึ่งหากเกษตรกรต้องการกำไรที่ 50% สามารถจำหน่ายเสาวรสลอยแก้วได้ในราคา 29.94 บาทต่อชิ้น จะส่งผลให้เกษตรกรมีกำไรขั้นต้น 9.98 บาทต่อชิ้น ผลจากการศึกษาครั้งนี้จะช่วยให้เกษตรกรเกิดองค์ความรู้ในการพัฒนาผลิตภัณฑ์จากเสาวรสเพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มบนอัตลักษณ์ชุมชนท้องถิ่น รวมถึงส่งเสริมให้เกษตรกรเกิดการสร้างอาชีพอันก่อให้เกิดรายได้เพิ่มขึ้น นำมาซึ่งการเสริมสร้างความเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างยั่งยืน