การศึกษาต้นทุนการปลูกแตงโมและประยุกต์ใช้เปลือกแตงโมในการเพิ่มมูลค่าของกลุ่มผู้ปลูกแตงโมบ้านโคกเมือง ตำาบลจรเข้มาก อำาเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์

ผู้วิจัย

ผกามาศ บุตรสาลี, ทิพย์สุดา ทาสีดําา, อุดมพงษ์ เกศศรีพงษ์ศา, ธัญรัศม์ ยุทธสารเสนีย์ และจตุพัฒน์ สมัปปิโต

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research : PAR) โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาต้นทุนการปลูกแตงโม ศึกษากระบวนการประยุกต์ใช้เปลือกแตงโม และการประยุกต์ใช้เปลือกแตงโมในการเพิ่มมูลค่าของกลุ่มผู้ปลูกแตงโมบ้านโคกเมือง ตําาบลจรเข้มาก อําาเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์ ซึ่งเก็บรวบรวมข้อมูลจากกลุ่มผู้ปลูกแตงโมบ้านโคกเมือง ตําาบลจรเข้มาก อําาเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์ จําานวน 18 คน เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล ได้แก่ แบบสัมภาษณ์ การสนทนากลุ่ม และการสังเกต การตรวจสอบข้อมูลด้วยเทคนิคสามเส้า สถิตที่ใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูล ได้แก่ ค่าร้อยละ และค่าเฉลี่ย ผลการวิจัยพบว่า 1) ข้อมูลต้นทุนจากการปลูกแตงโม พบว่า กลุ่มผู้ปลูกแตงโมบ้านโคกเมือง มีปริมาณการปลูกแตงโมทั้งสิ้น 340 ไร่ แยกเป็นการปลูกในพื้นที่ตนเอง 49 ไร่ และพื้นที่เช่าในการเพาะปลูก 291 ไร่ คิดเป็นค่าเช่าพื้นที่ 120,735 บาท ต้นทุนการปลูกแตงโมรวมตลอดฤดูกาล 876,935 บาท ประกอบด้วย ค่าวัตถุดิบ 252,180 บาท ค่าแรงงาน 232,305 บาท และค่าใช้จ่ายในการเพาะปลูก ได้แก่ ค่าไถเตรียมพื้นที่ ค่าปุ๋ยเคมี ค่าสารเคมีและฮอร์โมน และค่าพลาสติกคลุมแปลงและท่อน้ําา 465,670 บาท รายได้จากการขายแตงโมรวมตลอดฤดูกาล 1,594,310 บาท กลุ่มผู้ปลูกแตงโมบ้านโคกเมือง มีกําาไรสุทธิจากการปลูกแตงโม 717,375 บาท คิดเป็นอัตรากําาไรสุทธิ 45% ปัญหาจากการปลูกแตงโม มีดังนี้ ปัญหาสภาพดิน พบว่า พื้นที่ที่ใช้ในการปลูกแตงโมเป็นพื้นที่ที่มีสภาพดินเป็นกรด และเป็นด่าง ซึ่งส่งผลให้การปลูกแตงโมเกิดโรคเหี่ยวเฉา ปัญหาศัตรูพืชที่เป็นสิ่งรบกวนในการเจริญเติบโตของแตงโม เช่น การเกิดไรแดง การเกิดเชื้อรา เพลี้ยแป้ง เพลี้ยไฟ และเพลี้ยน้ําาตาล ปัญหาน้ําาที่ใช้ในการรดแตงโม โดยส่วนใหญ่ชุมชนมีน้ําาที่นําามาใช้ในการรดแตงโมไม่เพียงพอ เพราะน้ําาที่ชุมชนทําาการขุดบ่อน้ําาขึ้นมา เช่น บ่อบาดาล แต่เนื่องจากลักษณะของดินเป็นดินภูเขาไฟ ซึ่งส่งผลต่อการขุดบ่อน้ําา พร้อมทั้งลักษณะของดินยังส่งผลต่อคุณภาพน้ําา ปัญหาปุ๋ย โดยในการปลูกแตงโมชุมชนจะแบ่งการปลูกออกเป็น 2 ประเภท ได้แก่ การปลูกแตงโมแบบใช้ปุ๋ยอินทรีย์ และการปลูกแตงโมแบบใช้ปุ๋ยอินทรีย์บวกปุ๋ยเคมี สําาหรับการปลูกแตงโมโดยการใช้ปุ๋ยอินทรีย์จะส่งผลให้ผลของแตงโมไม่สวย และได้ผลผลิตไม่ตรงตามปริมาณการปลูก แต่แตงโมจะขายได้ในราคาแพง เนื่องจากไม่ได้ใช้สารเคมี และปัญหาเกี่ยวกับต้นทุนในการปลูกแตงโม เนื่องจากการปลูกแตงโมของชุมชน ส่วนใหญ่ชุมชนจะมีการขายแบบเหมาสวน โดยมีพ่อค้า แม่ค้ามารับซื้อที่สวน แต่ชุมชนจะขายได้ในราคาถูก และบางคนมีการขายให้พ่อค้า แม่ค้าแต่ไม่ได้รับเงิน เนื่องจากพ่อค้า แม่ค้ามีการนําาแตงโมไปจําาหน่ายก่อนค่อยนําาเงินมาจ่ายเงินภายหลัง นอกจากนั้น พ่อค้า แม่ค้าส่วนใหญ่ไม่ได้เก็บผลของแตงโมที่มีขนาดเล็กไป โดยให้เหตุผลว่าแตงโมผลเล็กขายไม่ได้ราคา หรือขายไม่ได้ทําาให้ชุมชนมีแตงโมลูกเล็กเหลืออยู่ในสวนเป็นจําานวนมาก และปัญหาจากการจําาหน่ายแตงโม มีดังนี้ ด้านการจําาหน่ายแตงโม ด้านการตลาด ด้านราคาจําาหน่าย ด้านสถานที่จําาหน่าย และด้านระยะเวลาในการเพาะปลูก 2) การศึกษากระบวนการประยุกต์ใช้เปลือกแตงโมในการเพิ่มมูลค่า พบว่า กลุ่มผู้ปลูกแตงโมบ้านโคกเมือง มีกระบวนการประยุกต์ใช้เปลือกแตงโมเพิ่มมูลค่าคือ มีการนําาแตงโมลูกเล็กที่จําาหน่ายไม่ได้มาทําาการแปรรูปเพื่อให้ได้ผลิตภัณฑ์ที่ทําามาจากแตงโมเพื่อเป็นการสร้างมูลค่าให้กับแตงโม โดยมีกระบวนการ ดังนี้ 2.1) กระบวนการจัดหาแตงโมเพื่อนําามาแปรรูป ประกอบด้วย ประสานชุมชนที่ปลูกแตงโมให้นําาแตงโมที่ไม่สามารถจําาหน่ายได้หรือแตงโมลูกเล็ก ๆ ให้นําาแตงโมมาใช้ในการแปรรูป เชิญวิทยากรที่มีความเชี่ยวชาญเกี่ยวกับการแปรรูปแยมแตงโมเพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้ให้กับสมาชิก จัดเตรียมสถานที่ในการแปรรูป และดําาเนินการแปรรูปผลิตภัณฑ์แยมแตงโม และ 2.2) กระบวนการแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์แยมแตงโมจากเปลือกแตงโม ดังนี้ ส่วนผสมในการแปรรูปผลิตภัณฑ์แยมแตงโม เปลือกแตงโม (สีขาว) หั่นหยาบ จําานวน 1 ถ้วย เปลือกแตงโมปั่นละเอียด จําานวน 2 ถ้วย น้ําาตาลทราย จําานวน 0.5 ถ้วย 3 น้ําาเปล่า จําานวน 1 ถ้วย เกลือป่น จําานวน 1 ช้อนชา เจลาติน จําานวน 1 ช้อนชา และน้ําามะนาวจําานวน 4 ช้อนชา และวิธีการแปรรูปผลิตภัณฑ์แยมแตงโม มีดังนี้ ต้มเปลือกแตงโมให้สุก ตักเปลือกแตงโมที่ต้มสุกพักไว้ให้สะเด็ดน้ําา ผสมเปลือกแตงโมกับน้ําา น้ําาตาลทราย เกลือป่น และเจลาติน คนส่วนผสมให้ละลายแล้วนําาไปตั้งไฟกลาง ๆ กวนจนส่วนผสมสุกข้น ใส่น้ําามะนาวและคนให้เข้ากัน ยกหม้อต้มเปลือกแตงโมที่ได้ส่วนผสมลงจากเตา ตักส่วนผสมบรรจุในภาชนะที่เตรียมไว้และปิดฝาให้สนิท และ 3) การประยุกต์ใช้เปลือกแตงโมในการเพิ่มมูลค่า พบว่า 3.1) กลุ่มผู้ปลูกแตงโมบ้านโคกเมือง มีการนําาเปลือกแตงโมจากแตงโมลูกเล็กมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์แยมแตงโมเพื่อเพิ่มมูลค่า 3.2) กลุ่มผู้ปลูกแตงโมบ้านโคกเมือง มีการพัฒนาตราสินค้า (โลโก้) ผลิตภัณฑ์แยมแตงโมที่มาจากเอกลักษณ์ของชุมชนท้องถิ่นเพื่อแสดงให้เห็นถึงสัญลักษณ์ผลิตภัณฑ์ที่เป็นของชุมชนในการดึงดูดใจลูกค้าและนักท่องเที่ยว และมีการพัฒนาฉลากผลิตภัณฑ์แตงโมที่แสดงถึงส่วนผสมในการผลิตที่ได้มาตรฐาน และ 3.3) กลุ่มผู้ปลูกแตงโมบ้านโคกเมือง มีการจัดจําาหน่ายผลิตภัณฑ์แยมแตงโม โดยการนําาผลิตภัณฑ์แยมแตงโมไปจําาหน่ายในงานเทศกาลวันสําาคัญ ๆ ที่ชุมชนได้จัดขึ้น เช่น งานเทศกาลแตงโมบ้านโคกเมือง งานพิธีบายศรีสู่ขวัญบ้านโคกเมือง และงานพิธีอื่น ๆ ที่ชุมชนจัดขึ้น นําาไปจําาหน่ายให้กับร้านจําาหน่ายของที่ระลึกหน้าปราสาทเมืองต่ําา และจําาหน่ายให้กับกลุ่มโฮมสเตย์บ้านโคกเมืองเพื่อใช้รับรองลูกค้าที่เข้าพักส่งผลให้ชุมชนมีรายได้เพิ่มขึ้น